Estamos con Irena
#EstamosConIrena
Violencia vicaria – przemoc zastępcza
Czym jest przemoc zastępcza (violencia vicaria)?
Przemoc zastępcza (hiszp. violencia vicaria) to przemoc wymierzona w dzieci po to, by skrzywdzić matkę. Termin wprowadziła psycholożka Sonia Vaccaro. Nie zaczyna się od dzieci: zwykle jest dalszym ciągiem przemocy wobec kobiety —kontroli przymusowej, przemocy psychicznej i fizycznej, nękania i zastraszania— gdy ona próbuje wyjść z tego związku. Sprawca wykorzystuje wtedy dzieci jako narzędzie, by dalej kontrolować i krzywdzić matkę, na przykład poprzez ustalenia dotyczące kontaktów, kolejne postępowania sądowe czy spór o opiekę. Irena doświadczyła właśnie takiej przemocy, zanim straciła córki. Katalonia jako pierwsza uznała przemoc zastępczą w ustawie.
Od przemocy wobec kobiety do przemocy przez dzieci
⛓
Kontrola przymusowa
Kontrolowanie, gdzie i z kim jest matka, za pomocą ciągłych telefonów i wideorozmów; przeglądanie jej telefonu; odcinanie jej od rodziny i przyjaciół. Przemoc ekonomiczna: kontrolowanie pieniędzy i uniemożliwianie jej pracy lub posiadania własnych dochodów.
💬
Przemoc psychiczna
Upokarzanie, wyzwiska, groźby odebrania jej dzieci albo zrobienia im krzywdy. Zaniedbywanie dzieci i agresja wobec nich.
✋
Przemoc fizyczna i nękanie
Popychanie, bicie, nękanie, zastraszanie: różnorodne i systematyczne akty przemocy.
⚖
Dzieci jako narzędzie
Gdy ona odchodzi: ustalenia dotyczące kontaktów, kolejne postępowania sądowe, spór o opiekę.
💔
Szantaż emocjonalny i narracja przeciwko matce
Wywieranie na dzieci presji szantażem emocjonalnym i opowieścią obwiniającą matkę, żeby zerwały z nią więź i ją odrzuciły.
⚠
Skrajny przypadek: odrzucić matkę, żeby przetrwać
W skrajnych przypadkach dzieci ze strachu i z instynktu przetrwania zaczynają odrzucać matkę, z którą nie pozwala im się przebywać, pod presją, agresją i szantażem emocjonalnym rodzica, który sprawuje nad nimi opiekę. Konieczność odrzucenia własnej matki, żeby przetrwać, jest niszcząca dla ich zdrowia psychicznego i ma poważne skutki przez całe ich życie. Badanie: E. Katz, Child Abuse Review (2016) →
⚠
Skrajny przypadek: zabójstwo
W najbardziej skrajnej formie mężczyźni odbierają dzieciom życie. Według hiszpańskiego Ministerstwa Równości w latach 2013 – marzec 2026 stosujący przemoc ojcowie zabili w Hiszpanii 68 dzieci. Źródło →
Przemoc zastępcza: co mówi prawo w Katalonii i w Hiszpanii
Ustawa 17/2020 — definicja prawna
Znowelizowała katalońską ustawę 5/2008 o prawie kobiet do wyeliminowania przemocy wobec kobiet i wprowadziła nowe formy przemocy, w tym przemoc zastępczą: każdą przemoc wobec kobiet stosowaną wobec dzieci lub innych bliskich osób w celu skrzywdzenia kobiety.
Dekret z mocą ustawy 26/2021 — kataloński kodeks cywilny
Już od 2010 r. kataloński kodeks cywilny wyklucza z opieki rodzica skazanego prawomocnym wyrokiem lub wobec którego istnieją uzasadnione przesłanki przemocy w rodzinie lub przemocy wobec kobiet (art. 233-11.3). Dekret z mocą ustawy 26/2021 wzmocnił tę zasadę: przy przesłankach przemocy nie przyznaje się opieki ani pobytów czy kontaktów (art. 233-11 i 236-5). Prawo istnieje. Problem w tym, że nie zawsze jest stosowane.
LOPIVI — ochrona dzieci
Ustawa organiczna 8/2021 rozszerzyła ustawę o przemocy ze względu na płeć z 2004 r. (art. 1.4) o przemoc wobec dzieci stosowaną po to, by skrzywdzić matkę, i uznała prawo dzieci do bycia wysłuchanymi.
Jak zmieniały się badania i prawo
2010
Kodeks cywilny Katalonii stanowi, że nie przyznaje się opieki nad dziećmi rodzicowi, wobec którego istnieją uzasadnione przesłanki przemocy.
2017
Kongres przyjmuje Pakt Państwowy przeciwko przemocy ze względu na płeć.
2020
Katalonia jako pierwsza definiuje w ustawie przemoc zastępczą (ustawa 17/2020). W Tarragonie powstaje pierwszy Barnahus dla dzieci – ofiar przemocy seksualnej, gdzie dzieci opowiadają o tym, co przeżyły, tylko raz i tylko przed wyspecjalizowanymi specjalistami.
2021
W czerwcu wchodzi w życie LOPIVI, ogólnokrajowa ustawa o ochronie dzieci przed przemocą, a w listopadzie Katalonia przyjmuje dekret z mocą ustawy 26/2021 o przemocy zastępczej, który zaostrza zasady dotyczące opieki i kontaktów.
2023
Specjalna sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet, Reem Alsalem, stwierdza w raporcie A/HRC/53/36, że sądy rodzinne pomijają przemoc w decyzjach o opiece. Katalonia ma już 14 ośrodków Barnahus.
2026
Rząd przesyła do Kongresu odrębną ustawę o przemocy zastępczej. Po rozpisaniu przedterminowych wyborów projekt przepada i sprawa pozostaje nierozwiązana.
Irena nie jest pierwszą matką, która walczy o ochronę swoich dzieci
W Hiszpanii wiele matek, które zgłosiły przemoc i prosiły o ochronę dzieci, straciło opiekę albo zostało skazanych za próbę ich ochrony. Kilka znanych przypadków:
Irune Costumero (Bizkaia) — służby społeczne odebrały jej córkę. W 2020 r. sprawozdawcy ONZ zażądali wyjaśnień od rządu Hiszpanii, a czworo urzędników stanęło przed sądem. Público · ONZ (2020)
Juana Rivas (Granada) — skazana za uprowadzenie dzieci po tym, jak zgłosiła przemoc; odebrano jej władzę rodzicielską. Najwyższą cenę zapłacili jej synowie: w lipcu 2025 r. młodszy został przekazany ojcu we Włoszech, choć jego psycholożka ostrzegała, że obawia się o jego życie, i bez wysłuchania chłopca przez hiszpański wymiar sprawiedliwości. Ojciec jest sądzony we Włoszech za domniemaną przemoc fizyczną i psychiczną wobec obu synów, a matka od tamtej pory nie mogła porozmawiać z synem. Artículo 14 · El Salto
María Sevilla (Madryt) — skazana za uprowadzenie po tym, jak zgłosiła, że syn opowiadał o wykorzystywaniu; później częściowo ułaskawiona. El Salto (2022) · El Salto (2023) · Público
Jewel Lázaro (Barcelona) — Amerykanka z Seattle; ojciec jej córki pochodzi z Irlandii, gdzie dziewczynka się urodziła. W 2020 r., po epizodzie przemocy w rodzinie, wyjechała z córką. Sąd w Barcelonie skazał ją w 2023 r. za uprowadzenie dziecka na trzy lata i jeden dzień więzienia oraz siedem lat zakazu sprawowania władzy rodzicielskiej; w marcu 2025 r. Audiencia de Barcelona utrzymała wyrok. Jewel wystąpiła o ułaskawienie, twierdząc, że chroniła córkę przed przemocą. El Salto · elDiario.es
Matka cudzoziemka (El Salto, 2025) — po bezskutecznych prośbach o ochronę w Hiszpanii wyjechała z córką do swojego kraju. Na podstawie konwencji haskiej odebrano jej dziewczynkę i odesłano ją do Hiszpanii, a matkę sądzono za uprowadzenie dziecka. Według badania Universidad Complutense dla Ministerstwa Równości w 78% analizowanych przypadków ojciec w którymś momencie uzyskał opiekę wyłączną lub naprzemienną. El Salto (15.06.2025)
Inne matki, o których pisała prasa: María Salmerón (Sewilla) · Ana María Bayo (Madryt) · Sara B. (Estremadura) · Susana Guerrero · i wiele innych
~400
udokumentowanych przypadków
Sieci Madres protectoras udokumentowały blisko 400 przypadków. Gdy ten sam schemat powtarza się tyle razy, problemem nie jest każda z tych matek: problem polega na tym, że prawo albo jego stosowanie nie odpowiada na podstawową potrzebę – chronić dzieci, słuchając ich. Reforma LOPIVI i ustawa o przemocy zastępczej wciąż czekają.
Więcej przypadków Madres protectoras: El Salto — Madres protectoras
Bycie cudzoziemką nie powinno być okolicznością obciążającą. A jest.
Badania pokazują, że matki migrantki napotykają dodatkowe przeszkody w wymiarze sprawiedliwości i w służbach ochrony:
Obserwatorium Instytucjonalnej Przemocy wobec Kobiet (OVIM) przeanalizowało 139 przypadków w raporcie z 2026 r.: sześć na dziesięć wskazuje na wymiar sprawiedliwości, w 94% działania instytucji wtórnie wiktymizowały kobietę, a ta przemoc częściej dotyka migrantki.
Według organizacji matek migrantek 62,6% przypadków przemocy instytucjonalnej ma podłoże rasistowskie, a w rejestrach podejrzeń krzywdzenia dzieci bierze się pod uwagę m.in. to, że matka jest cudzoziemką, albo jej znajomość języka.
GREVIO (Rada Europy) wskazało w 2024 r., że migrantki są nadreprezentowane wśród ofiar przemocy ze względu na płeć w Hiszpanii, i wezwało do obowiązkowych szkoleń dla sędziów orzekających o opiece i kontaktach.
Raport z 2025 r. o systemie VioGén stwierdza, że migrantki doświadczają większej wiktymizacji i otrzymują mniej ochrony, bo ocena ryzyka nie uwzględnia ich sytuacji.
Matka cudzoziemka, bez rodziny w kraju, która zgłasza przemoc ze strony obywatela Hiszpanii o dobrej pozycji społecznej, startuje z gorszej pozycji. Domagamy się, by w sprawie Ireny zapewniono równe i wolne od uprzedzeń traktowanie, jak wymagają art. 4 ust. 3 konwencji stambulskiej i art. 14 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Prawo międzynarodowe
Hiszpanię wiążą konwencje ONZ i Rady Europy oraz prawo Unii Europejskiej. Te przepisy chronią zarówno matki, jak i dzieci.
Międzynarodowe (ONZ)
Konwencja o prawach dziecka (1989)
art. 3, 9, 12, 19
Najlepszy interes dziecka (3); nierozdzielanie go z rodzicem, chyba że wymaga tego jego dobro (9); prawo do bycia wysłuchanym (12); ochrona przed wszelkimi formami przemocy fizycznej lub psychicznej (19).
Komitet Praw Dziecka — komentarze ogólne nr 12, 13 i 14
Jak zagwarantować prawo dziecka do bycia wysłuchanym (KO 12), do życia wolnego od przemocy (KO 13) i do tego, by jego najlepszy interes był na pierwszym miejscu (KO 14).
CEDAW (1979) i zalecenie ogólne nr 35 (2017)
art. 2, 5, 16 ust. 1 lit. d
Obowiązek eliminowania dyskryminacji i stereotypów płciowych, także w sądach (2, 5); równość w stosunkach rodzinnych, przy czym interes dzieci jest względem nadrzędnym (16). Komitet CEDAW już w 2014 r. (opinia 47/2012) uznał, że Hiszpania naruszyła konwencję, nie biorąc pod uwagę przemocy przy ustalaniu kontaktów.
Specjalna sprawozdawczyni ONZ ds. przemocy wobec kobiet — raport A/HRC/53/36 (2023)
Raport ONZ o opiece nad dziećmi, przemocy wobec kobiet i przemocy wobec dzieci, 13.04.2023
Wskazuje, że sądy rodzinne pomijają przemoc domową w decyzjach o opiece. Specjalna sprawozdawczyni Reem Alsalem nazywa „alienację rodzicielską” pseudokoncepcją i opisuje, jak sprawcy wykorzystują ją w sądach rodzinnych, by podważyć zgłoszenia przemocy. Raport (PDF, ONZ) →
Europa
Konwencja stambulska (Rada Europy, 2011; Hiszpania, 2014)
art. 4 ust. 3, 26, 31, 33, 34, 35, 48, 56
Bez dyskryminacji, także ze względu na pochodzenie lub status migrantki (4.3); ochrona dzieci będących świadkami przemocy (26); przy ustalaniu opieki i kontaktów należy uwzględniać przypadki przemocy i nie narażać matki ani dzieci (31); przemoc psychiczna (33), uporczywe nękanie (34) i fizyczna (35); zakaz obowiązkowej mediacji (48); ochrona ofiar w trakcie postępowania (56).
Europejska Konwencja Praw Człowieka
art. 3, 8, 14
Zakaz nieludzkiego lub poniżającego traktowania (3), prawo do życia rodzinnego (8) i do niedyskryminacji (14). ETPC skazywał państwa za brak ochrony kobiet zgłaszających przemoc (Opuz przeciwko Turcji, 2009; Talpis przeciwko Włochom, 2017).
Karta praw podstawowych UE
art. 24
Dzieci mają prawo do ochrony, do swobodnego wyrażania poglądów i do tego, by ich najlepszy interes był na pierwszym miejscu.
Dyrektywa 2012/29/UE (ofiary) i dyrektywa (UE) 2024/1385 (przemoc wobec kobiet)
Indywidualna ocena potrzeb w zakresie ochrony, przy domniemaniu szczególnej wrażliwości dzieci; dyrektywa z 2024 r. wzmacnia ochronę ofiar przemocy ze względu na płeć i ich dzieci.
Konwencja z Lanzarote (Rada Europy, 2007)
art. 35
Przesłuchania dzieci, które mogą być ofiarami wykorzystywania, powinny odbywać się bez zwłoki, w przystosowanych miejscach, prowadzone przez przeszkolonych specjalistów i jak najrzadziej.
Badania naukowe
Publikacje naukowe i raporty opisujące, jak sądy rodzinne traktują matki zgłaszające przemoc wobec siebie i swoich dzieci.
Débora Ávila, Adela Franzé, M.ª Carmen Peñaranda, Marta Pérez (Universidad Complutense de Madrid), Patricia González Prado (Grupo Antígona, Universidad Autónoma de Barcelona)
Violencia institucional contra las madres y la infancia. Aplicación del falso síndrome de alienación parental en España
Ministerstwo Równości Hiszpanii, Delegatura Rządu ds. Przemocy ze względu na Płeć
Analiza 47 przypadków i 63 wyroków karnych. W 78% przypadków ojciec w którymś momencie uzyskał opiekę wyłączną lub naprzemienną, a w 65% matka straciła opiekę na rzecz ojca.
Joan S. Meier (George Washington University)
U.S. child custody outcomes in cases involving parental alienation and abuse allegations: what do the data show?
Journal of Social Welfare and Family Law 42(1), 2020, s. 92–105
Badanie 10 lat orzecznictwa w USA: zgłoszenie przemocy przez matkę zwiększa ryzyko utraty przez nią opieki, a kontroskarżenie ojca o „alienację” niemal je podwaja.
Mairead McCormack (Queen’s University Belfast)
Endless litigation in family court as a method of post-separation coercive control
Journal of Social Welfare and Family Law, 2025
Jak sprawcy wykorzystują niekończące się postępowania sądowe, by utrzymać kontrolę przymusową po rozstaniu, i jak działania ochronne matek są interpretowane jako „wrogość”.
Jezabel Lucas García, Concepción Unanue Cuesta, M.ª Jesús Irurtia Muñiz (Universidad de Valladolid)
Artykuł o uwidacznianiu przemocy zastępczej w praktyce zawodowej
Investigaciones Feministas (Universidad Complutense de Madrid)
Opisuje cechy przemocy zastępczej, sygnały ostrzegawcze i to, jak postrzegają ją specjaliści.
Adrienne Barnett (Brunel University London)
Domestic abuse and private law children cases: a literature review
Ministry of Justice (Wielka Brytania), 2020
Przegląd badań nad zagrożeniami dla dzieci i matek w postępowaniach o opiekę i kontakty, gdy w rodzinie występuje przemoc.
Potrzebujesz pomocy?
016 · Pomoc dla ofiar przemocy wobec kobiet (Hiszpania), bezpłatnie, 24 h
900 900 120 · Telefon przeciw przemocy wobec kobiet (Katalonia), bezpłatnie, 24 h
116 111 · Infància Respon (Katalonia), gdy dziecko jest zagrożone
112 · Numer alarmowy
Estamos con Irena
#EstamosConIrena
Nie publikujemy imion, zdjęć ani danych dziewczynek. Prosimy, nie udostępniaj ich.
Nota prawna · Polityka prywatności i plików cookie · Kontakt